پارک ملی کویر

0

پارک ملی کویر یکی از بزرگترین و قدیمی ترین مناطق حفاظت شده ایران است که بیشتر آن شهرستان گرمسار استان سمنان و بخش های کوچکی هم در استان های تهران، قم و اصفهان قرار می گیرد.

پارک ملی کویر یکی از پارک های ملی ایران است که ۴۴۰ هزار هکتار وسعت دارد و در ۵۰ کیلومتری جنوب شرقی تهران در شهرستان گرمسار واقع شده است.

پارک ملی کویر همچنین یکی از 9 ذخیره گاه زیست کره در ایران است. به عبارتی دیگر پارک ملی کویر یا همان منطقه حفاظت شده کویر مرکزی در غرب کویر مرکزی ایران و شرق دریاچه نمک و قم رود در استان قم، پیشوا و دهستان ارادان و قشلاق بزرگ گرمسار و شمال دهستان ابوزیدآباد کاشان قرار دارد که در محدوده استان های تهران، قم، سمنان و اصفهان واقع شده است.

تاریخچه پارک

این منطقه در سال ۱۳۴۳ به مساحت ۶۰۹ هزار هکتار زیر نظر «کانون شکار ایران» که بعدها به سازمان حفاظت محیط زیست تبدیل شد قرار گرفت. در سال ۱۳۵۴ از سوی یونسکو به عنوان ذخیره گاه طبیعی زیست کره تعیین شد و در سال ۱۳۵۵ به «پارک ملی» ارتقاء یافت. در سال ۱۳۵۷ با کاهش بخش هایی از شمال و افزایش بخش هایی در جنوب، مساحت آن به ۶۷۰ هزار کیلومترمربع رسید و در سال ۱۳۶۱ به 2 بخش «پارک ملی» به وسعت ۴۲۰ هزار هکتار شامل منطقه سیاه کوه، نخجیر، سفید آب و «منطقه حفاظت شده» به وسعت ۲۵۰ هزار هکتار شامل دشت های مکوش، سیاه پرده، پرده زرد و ارتفاعات دوازده امام و نره خرکوه تقسیم شد.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

جغرافیای پارک

مساحت فعلی این منطقه حدود ۶۷۰ هزار هکتار (۶۷۰۰ کیلومترمربع) است که ۴۲۰ هزار هکتار آن پارک ملی و ۲۵۰ هزار هکتار منطقه حفاظت شده است. بیشتر پارک در شهرستان گرمسار استان سمنان و بخش های کوچکی هم در استان های تهران، قم و اصفهان قرار دارند، البته مسوولیت حفاظت از کل پارک بر عهده اداره محیط زیست استان سمنان است. مرتفع ترین نقطه آن نیز قله سیاه کوه به ارتفاع ۱۸۶۵ متر است که در مرکز پارک قرار گرفته است.

پارک ملی کویر، تنها پارک ملی در ایران است که به گفته سازمان محیط زیست در آن هیچ گونه سکونتگاه انسانی، معدنی و پروانه چرای دام وجود ندارد. پارک ملی کویر دارای اقلیم خشک و بیابانی است و بیشتر بارندگی آن در ماه های آبان تا اردیبهشت ماه صورت می گیرد. متوسط میزان سالیانه باران در منطقه ۱۵۰ میلی متر است. معمولاً گرمای شدید از اوایل خرداد تا پایان مهر در منطقه ادامه دارد.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

اقلیم و آب و هوای پارک

پارک ملی کویر نمونه ای از اکوسیستم های خشک و بیابانی است که مقدار باران ناچیز آن اجازه فعالیتهای کشاورزی را نمی دهد،ولی امکان رشد و گسترش پاره ای از گیاهان و همینطور گونه ای از جانوران در آن مقدور است. به همین جهت این پارک دارای جوامع گیاهی و جانوری ویژه ای است که بطور شگفت انگیزی با منابع ناچیز و محدودیت های زیستی محیط خود سازگاری یافته و در اثر حفاظت تاحدودی نیز توسعه یافته اند.

این پارک دارای جوامع گیاهی متنوعی است و پوشش گیاهی غنی آن در دشتهای هموارتا کوهستانها زیستگاههای بسیار مناسبی را برای زیست وحوش مختلف فراهم نموده است. اراضی دشتی این پارک با پوشش گیاهی کویری ونیمه کویری زیستگاه پستاندارانی نظیر جبیر، آهو و گونه های با ارزش حمایت شده و کمیابی مانند یوز پلنگ و گور خر است.

بخش های کوهستانی آن نیز با پوشش گیاهی استپی دارای تعداد قابل توجهی از وحوش کوهزی نظیر کل، بز،قوچ و میش میباشد

متوسط بارندگی در پارک ملی و منطقه حفاظت شده کویر 100 میلی متر میباشد که این مقدار نسبت به سالهای مختلف از 50 تا 300 میلی متر متغییر است و بیشتر نزولات از آبان ماه تا اردیبهشت ماه صورت میگیرد.

درجه حرارت در منطقه نیز از حداقل (5-) درجه تا حدکثر 44 درجه سانتیگرد متغییر است در دی ماه و بهمن ماه برف در منطقه ریزش میکند ولی بجز در ارتفاعات سیاه کوه، در سایر نقاط باقی نمی ماند و به طور کلی پارک ملی کویر دارای بهار، تابستان، پاییز گرم و زمستان نسبتا معتدل می باشد.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

حیات وحش پارک

پارک ملی کویر در گذشته یکی از بهترین زیستگاه های گورخر ایرانی بود ولی اکنون نسل آن از میان رفته و از اوایل دهه ۱۳۶۰ هیچ گورخری در این منطقه مشاهده نشده است. یوزپلنگ آسیایی دیگر حیوانی ست که نسل آن در این منطقه با خطر جدی روبروست. در سال ۱۳۸۸ دوربین های تله ای پروژه حفاظت از یوز در دو نوبت ۸ قطعه عکس از ۳ یوز را در این منطقه ثبت کردند. این اولین مشاهده یوز در این منطقه پس از سال ۱۳۸۱ بود. همین دوربین ها تصاویری از پستاندارانی چون پلنگ، کفتار راه راه، کاراکال، گرگ، روباه، شغال، گوسفند وحشی و بز کوهی را نیز ثبت کردند.

اراضی مسطح پارک ملی کویر با پوشش گیاهی کویری و نیمه کویری است، در ناحیه کوهستانی بخش شمالی پارک، کل و بز و قوچ و میش به سر می برند، پرندگان چون کبک و تیهو بومی این منطقه هستند ولی هر ساله پرندگان مهاجری چون فلامینگو، آنقوت، سر سبز و خوتکا به آب بندهای این منطقه می آیند از دیگر حیوانات موجود در منطقه می توان به جبیر، غزال ایرانی، انواع عقاب، جرد، انواع مار، انواع شاهین، عقاب طلایی، لاشخور، گربه شنی، کبک، تیهو، فلامینگو، آنقوت، سمور سنگی، جوجه تیغی، روباه شنی اشاره کرد.

این پارک از نظر تنوع پرندگان نیز دارای اهمیت ویژه ای است. پرندگانی نظیر کبک، تیهو وکوکه از پرندگان بومی بشمار می آیند. علاوه بر این هر ساله تعداد کثیری از پرندگان مهاجر نظیر فلامینگو، آنقوت، سر سبز، خوتکا به آب بند ها و شورابهای اطراف آن روی می آورند.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

پوشش گیاهی پارک

گیاهان پارک ملی کویر گونه های خشکی پسند (گزروفیت ها) تشکیل شده و گیاهان شور پسند (هالوفیت ها) در پهنه دشت های صاف و در میان آنا جای ویژه ای دارند

بازتاب نحوه سازگاری این گیاهان به گونه ای است که آنها را قادر میسازد تا شرایط سخت محیطی را تحمل نمایند.

برای مقابله با کم آبی، حرارت زیاد، شوری خاک و خشکی محیط این گیاهان دارای مکانیسم های سازگاری متفاوتی بوده و از نظر ظاهری نیز منظره خاصی پیدا میکنند. در بعضی گونه ها برگ ها تبدیل به خار شده و خاردار میشوند. در برخی دیگر ساختار ریشه برای جذب حداکثر رطوبت تغییر کرده و به صورت افشان با وسعت زیاد یا خیلی عمیق دیده میشود. ترفند دیگری که از ویژگیهای گیاهان این مناطق میباشد، میتوان گفت سازگاری های فوق برای کاهش تعریق و حداکثر استفاده از رطوبت خاک ایجاد میشود که همگی یک هدف را دنبال میکنند.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

در زمین های سنگریزه ای و قلوه سنگی در کنار درمنه میتوان قیچ، پرند،اشنان و گون را نام برده گونه های تاغ و اسکنبیل بر روی شن های روان مانع گسترش و تا حدی باعث درختچه های بادامک، راناس و شیر خشت به صورت تک درختی و تنک مشاهده میشوند و در دامنه های صخره ای و سنگی، بوته های کلاه میرحسن، ریش بز و چوبک و در کوهپایه های سنگی کاروان کش، از گونه های غالب به شمار میروند. در اطراف چشمه های لب شور و مسیلها در اراضی هموار گونه هایی از گز، کام تیغ و توده های انبوهی از نی وجود دارد.

درسطح زمین های شور و کفه های نمکی درختچه های سودا، گز و گیاهان بوته ای خار شتر و شوره پراکنده شده اند. در حاشیه این زمینها برروی خاک نرم درختچه های اشنان و اسکنبیل و بوته های درمنه جایگاه خاصی دارند.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

در مجموع ۳۵۵ گونه گیاهی در این منطقه شناسایی شده که ۲۰ گونه آن بوم زادی هستند.

منابع تامین کننده آبی پارک

دریاچه نمک که تنها دریاچه ای است که در جوار پارک قرار دارد یکی از بزرگترین شوره زارهای ایران است. این دریاچه حالت مثلثی دارد که رأس آن در شمال قرار گرفته و وسعت آبگیر دریاچه حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع و مرز غربی پارک ملی کویر را تشکیل می دهد. آب این دریاچه بسیار شور است. دریاچه نمک حوزه آبگیر بسیاری از رودخانه های مرکزی ایران است و اطراف آن باتلاق های زیادی وجود دارد هر چند هیچ نوع آبزی در آب این دریاچه وجود ندارد ولی زمستان ها تعداد قابل توجهی از پرندگان مهاجر آبزی به این دریاچه و رودهای اطراف آن روی می آورند. سال ها پیش، تابستان ها نیز تعدادی فلامینگو در نواحی جنوبی آن دیده می شد.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

آبگیر مکوش، بیره زرد، اسب قدیر اکثراً خشک و محل جمع شدن سیلاب هستند.

رودخانه های منطقه عبارتند از: رودخانه بندعلی خان، این رودخانه مهمترین رودی است که در منطقه حفاظت شده کویر جاری بوده و سرچشمه این رود از کوه خرسنگ است که رودخانه جاجرود را به وجود می آورد و در مسیر خود از مناطق حفاظت شده ورچین و جاجرود و پارک ملی خجیر عبور کرده در پارچین که وارد دشت ورامین می شود چندین شاخه می شود.

رودخانه قره چای: که از کوه های راسوند در جنوب اراک سرچشمه گرفته بعد از گذر از اراک و ساوه با قم رود یکی شده به دریاچه نمک می ریزد. شعبه سفلای این رود در نزدیکی مرزهای حفاظت نشده کویر زیستگاه زمستانی انواع پرندگان مهاجر آبزی به خصوص غار، اردک های کله سبز و خوتکا و اردک های خشک زی مانند آنقوط و باد کوبه ای در تمام فصول بوده و حائز اهمیت است.

عین الرشید، آب محله، شکر آب، نخجیر، چشمه شاهی، سیاه کوه از معروف ترین چشمه های پارک ملی کویر است.

حرکت در مسیر پارک

بازدید از پارکهای ملی بنا بر قوانین سازمان حفاظت محیط زیست تابع قوانین خاصی است که حرکت در مسیر اصلی پارک یکی از آن قوانین است. توصیه می شود چنانچه قصد سفر به این منطقه را دارید به هیچ عنوان از مسیر اصلی پارک خارج نشوید.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

مسیر اصلی پارک از محیط بانی مبارکیه آغاز می شود. پس از طی مسافتی در حدود 30 کیلومتر به اولین کاروانسرای این مسیر زیبا میرسیم. قصر بهرام کاروانسرای مربع شکل متعلق به عهد صفویه می باشد که از دیوارهای بلند با چهار برج نیم دایره تشکیل شده است. این کاروانسرا به دستور شاه عباس صفوی و بر سر سه راهی اصفهان، خراسان و مازندران بنا نهاده شده است. قصر بهرام از سنگ ساخته شده و دارای 4 ایوان و 24 حجره می باشد. شترخوانها یا اصطبلهای این کاروانسرا به گونه ای تعبیه شده اند که کاملا در پشت اتاقها قرار می گیرند. آب مصرفی این کاروانسرا از چشمه سیاه در 5 کیلومتری قصر، توسط آبراهه سفید رنگی که از سنگ تراشیده شده، منتقل می شده است. در ادامه مسیر پس از طی 5 کیلومتر به دومین کاروانسرای این منطقه “عین الرشید” میرسیم.

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

این کاروانسرا نیز مانند قصر بهرام مربوط به دوران صفویه است.ساختار اصلی این بنا آجری است. در کنار این کاروانسرا یک آب انبار فروریخته قراردارد.در تپه مجاور این کاروانسرا چشمه عین الرشید قراردارد که آبشخور حیات وحش منطقه است. مسیر را به سمت جنوب شرقی ادامه میدهیم و پس از عبور از چند گدار، دشت وسیعی در برابرمان قرار میگیرد که در سمت غربی دریاچه نمک با سپیدی خیره کننده اشه میدرخشد. در نزدیکی این دریاچه و در کنار مسیر اصلی پارک، به آب انبار حوض قیلوقه میرسیم. در سمت شرقی قله سیاه کوه با ارتفاع 2400 متر از سطح آبهای آزاد خودنمایی میکند. از این منطقه حرکت در حاشیه دریاچه نمک و در مسیر جنوب انجام می شود.

از این نقطه تا کاروانسرای بعدی و محیط بانی سفید آب در حدود 40 کیلومتر فاصله است که پس از عبور از مناطق استپی و باتلاق دوکویری به تپه های پراکنده گوگردی میرسیم و قله سفید آب قابل رویت میگردد. در نزدیکی کوه سفید آب سومین کاروانسرای این منطقه قرار دارد که به کاروانسرای سفیدآب شهرت دارد. شاه عباس برای سفر از اصفهان به فرح آباد ساری از این کاروانسراها استفاده می کرده است. نمای ظاهری این کاروانسرا سنگی است و در ساخت آن از ملات ساروج استفاده شده و ساخت آن به شیوه معماری اسلامی است. در حاشیه جنوبی کاروانسرا کوه سفید آب و چشمه سفید آب قرار دارد که آب کاروانسرا از این چشمه تامین می شده است.

محیط بانی سفید آب

محیط بانی سفید آب

کاروانسرا کوه سفید آب

کاروانسرا کوه سفید آب

محیط بانی سفید آب در فاصله 2 کیلومتری جنوب این کاروانسرا و در دامنه کوه سفیدآب قرار گرفته است و نقطه پایانی پارک ملی کویر است. از این منطقه مسیر به 3 راه تقسیم میگردد. مسیر غربی به طول 50 کیلومتر به کاروانسرای مرنجاب منتهی میگردد، مسیر جنوبی به فاصله 80 کیلومتر به قلعه کرشاهی و مسیر شرقی به فاصله 60 کیلومتر به محیط بانی مبارکیه منتهی میگردد.

مناطق گردشگری پارک

جاذبه های گردشگری پارک ملی کویر به دو بخش جاذبه های طبیعی و تاریخی تقسیم می شود. دراین جا به معرفی چند جاذبه معروف پارک می پردازیم.

جاده سنگ فرش

جاده سنگ فرش

جاده سنگ فرش

برای احداث جاده های سنگ فرش در مناطق کویری، در نقاطی که زمین در اثر وجود آب و نمک زیاد لجنی یا پوک است، با مشقت فراوان، راه را با قلوه سنگ و در جایی که سنگ نبوده با خرده آجر ساخته اند بطوری که باریکه یی در زمین سست و باتلاقی یا نمکی متراکم و قابل بارگذاری شده است.

سطح جاده سه متر عرض دارد که بخش میانی آن برجسته و طرفین جاده شیب دار است و اثر فشار و ساییدگی چرخها وتردد کاروانیان بر روی سطوح آن احساس می شود. این جاده با قلوه سنگهای قهوه یی مایل به سیاه (استخراج شده از سیاه کوه، همراه ملات آهک (ساروج) مفروش است که پس از سالیان دراز هنوز محکم و استوار بر جای مانده است.

جاده سنگ فرش

جاده سنگ فرش

زیرسازی جاده بسیار محکم است و در زیر آن خرده زغال ریخته اند و در سطح بالاتر به قطر قابل ملاحظه یی سنگ قرار داده اند.این وضع در راه ساری و فرح آباد دیده می شود که مربوط به جاده سازی دوره صفویه است. در نقاط باتلاقی، پی راه، با زغال چوب ساخته شده است. بدین ترتیب که ابتدا مقداری زغال چوب به صورت پی در مسیر راه می ریختند و سطح را با قشری مخلوط از شن و ماسه می پوشانند و اگر لازم بود، با تخته سنگ فرش می کردند. 10 پل کوچک و یک پل بزرگ در مسیر این جاده وجود دارد که دهنه یک مورد سالم و در بقیه موارد تنها پایه های آن باقی مانده است.

کوه نخجیر

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

در قسمت غربی پارک و در حاشیه کویر ریگ جن واقع شده است. این منطقه دارای پوشش جانوری بسیار غنی و مناظر بدیعی است.

تنگ ظلمات

تنگ ظلمات

تنگ ظلمات

تنگ ظلمات

 

در جنوب غربی پارک در حاشیه کوه دم قرار گرفته است. این منطقه تنگه ای است که در اثر فرسایش آبی و بادی ایجاد شده است و محل عبور جانوران منطقه است. طول دیواره ها در پاره ای از موارد به 30 متر میرسد.

فسیل آباد

فسیل آباد

فسیل آباد

در مسیر محیط بانی سفید آب به ملک آباد، منطقه ای قرار دارد که به فسیل آباد شهرت دارد. این منطقه پوشیده از فسیلهای ریز و درشت انواع جانوران دریایی است که در نوع خود کم نظیر است.

تالاب بندعلی خان

تالاب بندعلی خان

تالاب بندعلی خان

نیمی از مساحت تالاب خارج از محدوده حفاظت شده و بیش از نیمی از آن داخل پارک ملی کویر قرار دارد. این تالاب فصلی، گرچه درفصول گرم سال به صورت باتلاق و گنداب و گاهی خشک دیده می شود، اما در پاییز و زمستان مملو ازآب شیرینی است که پرندگان در حال مهاجرت را به سوی خود می کشاند.در حدود 20 درصد پرندگان ایران را می توان در این تالاب مشاهده کرد.توده های انبوه بوته ها و نیزارهای درهم پیچیده مکان امنی برای این پرندگان فراهم کرده است. این منطقه مکان مناسبی برای پرنده نگری است. برای دسترسی به تالاب از محیط بانی مبارکیه مسیر خاکی 15 کیلومتری به سمت غرب در حاشیه کوه های دوازده امام را ادامه دهید. مسیر ابتدا به تالاب و سپس به جواد آباد ورامین منتهی میگردد.

سیاه کوه

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

این کوه سیاه رنگ به ارتفاع 1860 متر دارای طبیعتی منحصر به فرد است و به دلیل دور از دسترس بودن، هنوز طبیعتی بکر دارد. اطراف کوه باتلاق هایی هست که بارها مسافران بی تجربه را به کام خود کشیده و هرگز اثری از آنها یافت نشده است، پس فقط با راهنمای محلی مجرب از این کوه دیدن کنید. از آنجا که این کوه در پارک ملی کویر قرار دارد، برای بازدید باید مجوز داشته باشید.

مشکلات پارک

تاریک ترین برهه در تاریخ این منطقه سال های ابتدایی پس از پیروزی انقلاب است که بر اثر از هم پاشیدگی سازمان محیط زیست و به کمک سلاح های اتوماتیک و موتورسیکلت های پرقدرت، حیات وحش منطقه تارومار شده و حدود ۸۰۰ راس گورخر آن در عرض چند سال قتل عام شدند. پس از آن نیز علاوه بر شکار غیرقانونی و چرای دام که مشکل تقریبا تمامی مناطق حفاظت شده ایران است، پارک کویر شاهد فعالیت های مختلف سازمان های دولتی از آموزش های نظامی گرفته تا برگزاری مسابقات اتومبیلرانی رالی هم بوده است.

از سال های دور هم هرازچندگاهی بحث احداث بزرگراه نائین به ورامین یا گرمسار و بزرگراه کاشان به تهران که باید از مرکز پارک ملی بگذرد مطرح شده است. به گفته رئیس پارک ملی کویر و خبرگزاری ایسنا وزارت نفت هم درصدد دریافت مجوز اکتشاف نفت در این منطقه است، در حالی که ماده ۹ آیین نامه اجرایی «قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست» به صراحت آن را ممنوع کرده است: «تجدید یا تمدید پروانه های اکتشاف و بهره برداری صادره برای معادن واقع در پارک های ملی و آثار طبیعی ملی ممنوع می باشد» و اصولا فلسفه تعیین یک منطقه به عنوان پارک ملی جلوگیری از هر گونه فعالیت انسانی و حفظ آن در شرایط کاملا طبیعی است به همین جهت است که حتی ورود به این منطقه به مجوز سازمان محیط زیست نیاز دارد.

راه های ورودی به پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

پارک ملی کویر

مسیر اول: مناسب ترین راه ورودی منطقه از طریق راه آسفالته ورامین، پیشوا تا یک کیلومتری ایستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از مسیر جاده شنی قلعه بلند، عسگرآباد، حصار گلی به پاسگاه محیط بانی مبارکیه می رسد و وارد پارک ملی کویر می شود.

مسیر دوم: از شهرستان گرمسار به سمت جنوب آغاز و پس از عبور از جاده سنگفرش به محیط بانی سیاه کوه می رسد.

مسیر سوم: از کاروانسرای مرنجاب در شمال بیابان بندریگ و جنوب دریاچه نمک آران و بیدگل آغاز و پس از طی مسافتی در حدود ۵۰ کیلومتر به محیط بانی سفیدآب می رسد.

مسیر چهارم: از سمت جنوبی پارک کلی کویر از طریق کاشان، آران، مرنجاب به پاسگاه محیط بانی سفیدآب و نرسیده به بند علی خان را از طریق جاده ورامین، جواد آباد، چرمشهر به محیط بانی فصلی بندعلی خان می رسد.

مسیرهای دیگر: راه های دیگری برای ورود به منطقه وجود دارد که عبور از آنها بدون راهنما کاری بسیار خطرناک است. جهت جلوگیری از هر گونه پیشامد سوء و ناگوار احتمالی باید قبل از انجام برنامه سفر به کسب اطلاع و مجوز اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان و هماهنگی با واحدهای تابعه مستقر در منطقه اقدام شود.

نظر خود را بیان کنید