روایتی از وضعیت خاص قلعه ایرج

0

«قلعه ایرج یک پادگان نظامی مربوط به دوره ساسانی است که در زمان پادشاهی شاپور دوم ساخته و در اواخر دوره ساسانی متروک شده است.»

می گویند «قلعه ایرج» در پیشوی ورامین را ساسانیان بیش از 1500 سال پیش ساخته و از آن به عنوان “شهر-دژ” استفاده می کردند، حتی به باور برخی، این قلعه همان “دژ وارنا” است که در وندیداد – یکی از بخش های اوستا، از کهن ترین کتاب های زرتشتیان – به آن اشاره شده است، اما امروز از قلعه ایرج در شهر ری با آن همه جبروت به جز دیوارهای خشتی چیزی نمانده، یعنی تنها نشانی که می توان حتی از ورودی روستای عسگرآباد در ضلع شمالی بزرگراه شهدای پرواز در شهرستان پیشوا آن را دید، فقط دیوار است؛ دیوارهای بلند حدود 12 متری.

براساس نتایج اولیه ی کاوش های انجام شده در این قلعه ی ساسانی، مردم آن دوره قبل از ترک این قلعه همه اتاق ها را پُر کرده بودند و ورودیِ راهروها را کور، تا فقط خودشان بدانند وقتی به «قلعه ایرج» بازگشتند، زندگی دوباره را از کجا باید سر بگیرند. اما هیچ گاه موفق به بازگشت نشدند و در نهایت امروز تناه چیزی که در فضای باز این قلعه به چشم می آید، حضور کشاورزان با سند منگوله دار زمین ها و صیفی جاتی است که در این محوطه کاشته شده اند. از سوی دیگر، در زمان کارِ تیم باستان شناس، کشاورزان و شاید اهالی منطقه برای جلوگیری از کار ان ها که بیشتر مرمت و بررسی منطقه بود، با حفرچاه های عمیق سعی در راندن این گروه علمی از منطقه دارند.

محمدرضا نعمتی، سرپرست هیات پژوهش های باستان شناسی قلعه “ایرج” پیشوا در ورامین، این قلعه را یکی از وسیع ترین و بزرگ ترین استقرارگاه های تاریخی در دشت تهران با وسعتی نزدیک به 200 هکتار می داند که همه ی مصالح به کار رفته در آن از چینه و خشت خام است.

او با اشاره به آغاز چهارمین فصل کاوش ها و پنجمین فصل پژوهش های باستان شناسی محوطه در جنوب قلعه ایرج و در داخل حصار می گوید: هدف این فصل از کاوش در محوطه، آگاهی از ساختار معماری حصار و کیفیت ارتباط فضاهای معماری حصار با یکدیگر در این بخش از قلعه بود. با کاوش در بدنه داخلی حصار بقایای 10 اتاق سراسری در ارتفاع ششمتری از کف قلعه مشخص شد.

وی با اشاره به شناساییِ بقایای دو ورودی که کیفیت ارتباط اتاق ها با راهروی سراسری را نشان می دهد، اظهار می کند: برای فهم دقیق ترِ نحوه ی ارتباط ورودی با راهرو سراسری، یکی از ورودی ها مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفت.

وجود چهار فاز معماری در محوطه قلعه ایرج

او با بیان این نکته که با کاوش در این بخش از حصار محوطه، اطلاعات تازه ای از نحوه ارتباط اتاق ها و راهروی سراسری به دست آمد، می گوید: بر این اساس، مشخص شد ساختار معماری حصار در قلعه ایرج به تدریج تغییر کرده و دست کم چهار فاز معماری در حصار محوطه می توان مشخص کرد.

نعمتی تغییر در عرض راهروی سراسری از شش متر به چهار متر و نهایتاً مسدود شدن راهرو سراسری را وجه بارز این تفاوت در فازها می داند و در توضیحِ دیگر دستاوردهای کاوش در این فصل اظهار می کند: آگاهی از نحوه ارتباط راهرو سراسری در گوشه های حصار را می توان یکی از مهمترین نتایج دانست. بر این اساس، به نظر می رسد معماران قلعه ایرج، اتاق های گوشه حصار را به عنوان فضای ارتباطی بین راهروها درنظر گرفته اند.

او این مطلب را بر اساس کشف یک ورودی پرشده در ضلع جنوبی اتاق گوشه جنوبی حصار بیان می کند و می افزاید: نمونه این ورودی، در گذشته در ضلع غربی این اتاق نیز به دست آمده و کاوش شده بود.

وی از دیگر دستاوردهای کاوش در این فصل را تقویت فرضیه ادامه حیات محوطه بعد از پرشدگی های فضاهای معماری حصار می داند و می افزاید: این مدعا بر اساسِ دست کم سه لایه اندود در ورودی پرشده ی ضلع جنوبی اتاق مطرح شد. این مورد تلویحا نشان می دهد بین ترک محوطه و پرشدگی های حصار فاصله زمانی چندساله ای وجود داشته است.

نعمتی همچنین از شناسایی حداقل 9 کف استقراری با کاوش های باستان شناسیِ درونِ اتاقِ کاوش شده خبر می دهد و می گوید: ضخامتِ کف ها، از اولین کف سازی اتاق (کف خشت فرش) تا آخرین کف سازی (خاک کوبیده) 123 سانتیمتر است.

او ادامه می دهد: بخش قابل توجهی از این ضخامت، ناشی از زیرسازی کف های اتاق است که به خوبی در حدفاصل بین کف ها قابل مشاهده است.

تخریب و تسطیح بخشی از محوطه

این باستان شناس معتقد است: متاسفانه تخریب و تسطیح این بخش از محوطه توسط لودر، بخش قابل توجهی از اطلاعات مربوط به ساختار معماری حصار در بیرون از محوطه را مخدوش کرده و از بین برده است، بنابراین از نحوه ارتباط ساختار معماری حصار با خاک بکر محوطه در این بخش به صراحت نمی توان اظهار نظر کرد.

او در ادامه می گوید: با کاوش های انجام شده، هنوز به طور قطع نمی توان کاربری دقیقی برای آن در نظر گرفت ولی با توجه به وجود نداشتن آثار معماری در بخش داخلی و نظم آثار معماری داخل حصار، به نظر می رسد قلعه ایرج یک پادگان نظامی مربوط به دوره ساسانی باشد.

نعمتی با استناد به آزمایشات انجام شده، اعلام می کند: این قلعه در زمان پادشاهی شاپور دوم (379-309 میلادی)ساخته شده و در اواخر دوره ساسانی متروک شده است.

به گفته ی او قلعه ایرج یازدهم شهریور 1382 با شماره 9835 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

نظر خود را بیان کنید