روستای تاریخی خزانق – اردکان یزد

0

روستای ۴۵۰۰ ساله خرانق در شمال یزد و در ۵۰ کیلومتری شهرستان اردکان و در مسیر جاده اردکان به طبس قرا ر گرفته است. این روستا مرکز بخش خرانق در شهرستان اردکان است.

۱۴۵ خانوار و ۵۳۰ نفر در بخش جدید این روستا ساکن هستند که شغل اصلی آنها کشاورزی یا باغداری و کشت گندم، هویج، پنبه و خربزه است. در کنار این فعالیت به دامداری در مقیاس کوچک نیز اشتغال دارند و زنان نیز به قالیبافی می پردازند. روستاییان در فصولی از سال مجبور می شوند به امور ساختمانی یا سایر مشاغل در شهرهای دیگر و در کارخانه ها و کارگاه ها بپردازند و در آمد داشته باشند.

خرانق از لحاظ اقتصادی اهمیت بسیار زیادی دارد و به سبب وجود معاون سنگ آهن چادرملو، اورانیم، ساغند، باریت، روی و گرانیت یکی از مراکز اقتصادی مهم کشور محسوب می شود.

حمام، نانوایی، آب لوله کشی، برق، دو مدرسه ابتدایی و دو مدرسه راهنمایی و یک کتابخانه عمومی از امکانات این روستا هستند که مورد استفاده ی ساکنان روستاهای همجوار نیز قرار می گیرند. هر چقدر که این روستا غنی از تاریخ است اما از لحاظ کمیت سفره آب زیرزمینی منطقه ای بسیار فقیر محسوب می شود و اراضی پیرامون آن به شدت در معرض فرسایش، تخریب و نفوذ شوری قرار دارند تا جایی که لایه های گچ و نمک درصد بزرگی از سطح منطقه را پوشانده اند.

روستای خرانق

روستای خرانق

آب و هوای خزانق

درست است که خرانق در استان یزد و در اقلیمی کویری قرار دارد اما وجود کوهستان هایی در اطراف آن میانگین دمای سالیانه ۱۵/۵ درجه سانتی گراد و میانگین بارندگی سالیانه ۷۵ میلی متر را برای آن به ارمغان آورده و به طور کلی موجب ایجاد منطقه ای با آب و هوای فراخشک معتدل شده است.

این روستا در سردترین شبها، دمایی برابر ۱۲ درجه زیر صفر و در گرم ترین روزهای سال ۴۲ درجه بالای صفر را تجربه می کند. این روستا را می توان یکی از ییلاقات نیز برشمرد چرا که در تابستان هوای خنک تری نسبت به سایر مناطق استان دارد.

روستای خرانق در ناحیه کوهستانی استان یزد واقع شده است و هوای بسیار خنک تری نسبت به یزد دارد. امروزه دارای دو بخش جدید و قدیم است که جمعیت روستا امروز در بخش جدید ساکن است، هر چند جمعیت زیادی ندارد و آمار ساکنین آن در حال حاضر حدود ۴۳۵ نفر هست.

روستای خرانق

روستای خرانق

پوشش گیاهی

انجیر وحشی، درمنه، گون، رندک، بهوه شور، اشنان، آویشن، عجوه، اردلک، اسپند، سمیسک، بادام کوهی، بنه، قیچ، تاغ، گز، خارشتر،تلخه بیان، کلاه میرحسن و اسکنبیل از جمله گیاهانی است که در مناطق اطراف روستا و به طور کلی در منطقه ی حفاظت شده ی دره انجیر، رشد و نمو می کنند و ویژگی های طبیعی این دیار را نشان می دهند.

پوشش گیاهی روستای خرانق

پوشش گیاهی روستای خرانق

پوشش جانوری

این منطقه به دلیل ویژگی های خاص طبیعی زیستگاه های امنی برای سه گونه ارزشمند یوزپلنگ، کل، بز، قوچ و میش به شمار می آید اما به طور کلی جانوران زیر در منطقه زندگی می کنند:

پستاندارن: یوزپلنگ، پلنگ، جبیر، قوچ و میش، کل و بز، کفتار، کاراکال، گربه وحشی، خرگوش، روباه معمولی و انواع جوندگان.

پرندگان: کبک، تیهو، باقرقره شکم سیاه، سنگ چشم خاکستری، چکاوک بیابانی، زاغ بور، دلیجه، دودوک و انواع مختلفی از پرندگان شکاری و گنجشک سانان

خزندگان و دوزیستان: لاک پشت مهمیزدار، بزمجه بیابانی، سوسمار خاردم ایرانی و آگامای چابک

مختصری از روستای خرانق

روستای خرانق

روستای خرانق

مکان های دیدنی زیادی از جمله یکی از قدیمی ترین و بزرگ ترین قلعه های مسکونی استان یزد را در خود جای داده است که باعث شده است این روستا هر روزه گردشگرانی را از سرتاسر جهان وبه ویژه اروپا به خود جلب کند. خرانق برای توریست‎ها و خارجی‎هایی که به ایران سفر می‎کنند، بیشتر از مردم ایران شناخته شده است

بخش خرانق را شاید بتوان از لحاظ قدمت مقدم‎تر از خود یزد در تاریخ ایران نام برد چرا که برخی معتقدند با وجود آثار تاریخی چند هزار ساله‎ای که هنوز بخش‏هایی از آن در قلعه و باروهای این بخش باقی مانده است، می‎توان خرانق را به عنوان گوشه‏ ای از تاریخ این کشور به جهانیان شناساند.

سنگ نگاره‏ های چند هزار ساله که تاریخ اردکان را به قرن‏ها پیش برمی‏ گرداند و هنوز برخی بقایای آن در روستای مفیدی از توابع بخش خرانق وجود دارد، خود سند و گواهی بر قدمتی طولانی این بخش است. قلعه خشتی خرانق که منار جنبان آن زیبایی دو چندان به آن بخشیده، بافتی قدیمی و دست نخورده‏ای را تداعی می‏ کند، هرچند که هنوز چشم این بافت به دست کسانی است که برای از بین نرفتنش می‏ کوشند.

دیدن بناهای چند هزار ساله که تا ۳۰ سال پیش هنوز خانه بسیاری از اهالی روستا بوده، یکی از جاذبه های جالب این منطقه است.

روستای خرانق

روستای خرانق

روستای خرانق با پتانسیلی که دارد باید جایگاه والاتری در عرصه گردشگری استان یزد داشته باشد، این سفر که جز سفرهای آسان و خانوادگی هم محسوب می شود با وجود جاذبه های طبیعی، تاریخی و فرهنگی حتما لذت بخش و ارزشمند خواهد بود.

بناهای تاریخی زیادی در این روستا وجود دارد که باعث جلب توجه جهانگردان و ایرانگردان بسیاری به این منطقه شده است. در ادامه به معرفی برخی از این بناها می پردازیم.

قلعه خرانق

روستای خرانق

روستای خرانق

مهم ترین جاذبه این روستا، قلعه ای هست که طبق گفته اهالی منطقه قدمتی ۴۵۰۰ سال دارد. این روستا در قدیم مورد حمله راهزن ها و دزدان بسیاری قرار گرفته که باعث شده اهالی روستا قلعه خرانق را بسازند و به مدت طولانی در آن زندگی کنند.

جالب است بدانید این قلعه تاریخی، یکی از معدود قلعه های جهان هست که در آن خانه های دو و سه طبقه وجود دارد و شبیه نمایشگاهی است که غرفه هایش از خشت و گل ساخته شده است.

قلعه خرانق مربوط به دوران های تاریخی پس از اسلام است. این اثر در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ با شمارهٔ ثبت ۱۱۵۰۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

قدمت قلعه و برج وباروی آن ، زمان ساسانیان یعنی ۱۸۰۰ سال پیش ذکر شده است و وسعت آن ۱/۱ هکتار می باشد. یکی از عجایب قلعه کوچه های پیچ در پیچ و هولناک آن است که برای غافلگیر کردن دزدان وراهزنان مورد استفاده قرار می گرفته که یکی از این کوچه ها به کوچه ی گرگ معروف است.

قلعه خرانق یکی از بزرگترین قلعه های مسکونی روستایی استان یزد است و همانند نمایشگاهی است که غرفه های آن از خشت و گل ساخته شده است. این قلعه از آن مجموعه هایی است که نشانه های مقاومت را برای حفظ موجودیت و اصالت برای استان یزد به ارمغان آورده است. مساحت این قلعه در حدود یک و یک دهم هکتار است و اطراف قلعه حصارهایی است که آن را احاطه کرده است و موجب استحکام آن می شود.

این بافت قدیمی دارای ٨٠ خانه است که بیشتر آن دو یا سه طبقه است و متناسب با توانایی اقتصادی و موقعیت اجتماعی قلعه نشینان طراحی و ساخته شده است. دیواره های قلعه از خشت و گل است و سقف آن از تیرهای چون حصیرهای الیافی، چوب و پوشال است. این خانه دارای سقف های گنبدی و گهواره ای است و دارای شش برج نگهبانی است که متصل به بدنه قلعه است.

همچنین این قلعه دارای چهار دروازه به نام های دروازه بالا، پایین، رضا خان سرداری و خالو است و اطراف قلعه کوچه های باریکی است که معروفترین آن کوچه گرگ است. در خصوص نامگذاری این کوچه به نام گرگ شایان ذکر است که در گذشته موقع ورود غارتگردان به قلعه، مردم این روستا آنها را به دنبال خود به این کوچه می کشاندند و بعد به آنها حمله می کردند.

کاروانسرای خرانق

کاروانسرای خرانق

کاروانسرای خرانق

کاروانسرای خرانق از نوع کاروانسراهای دشتی است که عموما یک طبقه اند، سبک بنای فعلی را شاه عباسی نوشته اند، این رباط چهار تیمچه دارد که سه تای آنها مسقف اند و یکی شان بدون سقف است، سقف اغلب صفه ها نوک تیز و شیب دار است. بامها مسطح و کم شیب اند و سقف های فضاها و اتاقهای بزرگ کاملا قوسی اند. سقف تیمچه ها با آجر پوشیده شده و اگر کسی در وسط تیمچه ای پایش را بر زمین بکوبد، صدای آن در سقف گنبدی شکل تیمچه تا چند لحظه به نحو جالبی تکرار می شود.

این کاروانسرا به شکل حیاط مرکزی است که اتاقها و صفه هایی با تاق های هلالی دور آن را گرفته اند، نمای خارجی با آجر کاری، کاشی کاری، گچ بری و سنگبری تزیین شده است و در قسمت دروازه ورودی، تاق نماها و ایوان ها هم آجرکاری شده اند، جهانگردانی در سفرنامه های خود از کاروانسرای خرانق نام برده اند، این کاروانسرای تاریخی بازسازی شده و به صورت یک اقامتگاه برای کویرنوردان و گردشگران داخلی و خارجی با امکانات رفاهی مناسب در نظر گرفته شده است.

کاروانسرای خرانق

کاروانسرای خرانق

کاروانسرای آجری خرانق در دوران قاجار ساخته شده و بانی آن شاهزاده ولی میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار بوده و محل استقرار و استراحت کاروانهایی بوده که به سمت مشهد در حرکت بوده اند. از این کاروانسرا برای رصد ستارگان نیز استفاده می شود. کاروانسرای خرانق مربوط به دوره قاجار است و در خرانق، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۳ اسفند ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

امکان اقامت در مهمانسرای سنتی روستای خرانق که مالک آن یک هلندی است وجود دارد. علاوه بر آن در خود اتاقکهای کاروانسرا نیز امکان اقامت وجود دارد.

کاروانسرای بزرگی در نزدیکی قلعه خرانق وجود دارد که یکی دیگر از بناهای تاریخی و دیدنی این روستا محسوب می شود. سالن های بزرگ و ایوان های بسیار این کاروانسرا نشان می دهد روزگاری یکی از مکان های پررفت وآمد برای مسافران بوده است.

بقعه مشهدک
این بقعه در گورستان روستا قرار دارد و از گل و خشت ساخته شده است. این بقعه را محل نماز امام رضا (ع) می دانند.

این بنا به اسم «قدمگاه» نیز شهرت دارد، اما به دلیل عبور نمازگزاران امام رضا (ع) از آنجا نام «مشهدک» نیز بر آن اطلاق می شود.
مزار بابا خادم

این مزار مربوط به خادم امام رضا (ع) است که در طی مسیر این امام بزرگوار بیمار شد و در گذشته این بنا به صورت گنبدی شکل ساخته شده است. این بنا در سال ۱۳۹۰ مورد بازسازی قرار گرفت.

در این بقعه، سنگی خاکستری هم وجود دارد که روی آن آیاتی از قرآن نوشته شده است.

مزار باباخادم

مزار باباخادم

پل خرانق

از دیگر جاذبه های گردشگری روستای تاریخی خرانق ، پل تاریخی این روستا می باشد. این پل دو منظوره بوده که هم در فصول خاص آب از زیر آن و هم از روی آن گذر میکند.
این پل از قدیمی ترین پلهای انتقال آب می باشد و از لحاظ معماری در نوع خود کم نظیر است و به سبک ساسانی و رومی بنا نهاده شده است. مصالح به کار رفته در آن ابتدا سنگ و ملات و ساروج بوده است و دهانه هایش به سبک رومی و با سنگ و گچ تاق زده شده است.

پل تاریخی خرانق

پل تاریخی خرانق

سطح بالای آن یک متر و نیم، طول آن ۴۰ متر و ارتفاعش از کف رودخانه بیش از هفت و نیم متر است و هدف از احداث آن انتقال آب قنات از یک سوی رودخانه به سوی دیگر آن از بالای پل می باشد. زیرا مظهر قنات خرانق در یک ساحل رودخانه و مزارع و باغات در ساحل دیگر قرار دارد.

البته مردم هم برای گذر از رودخانه نیز از این پل استفاده می کنند. پل آبرو (آبراه) از قدمت تاریخی برخوردار است و به سبک معماری دوره ساسانیان بنا شده است، این پل دارای چهار دهانه می باشد و با پایه های قطور و طاق های قوسی به یکدیگر متصل شده است. پل آبرو خرانق تنها پل انتقال آب در استان یزد به حساب می آید.

هدف از ساخت این پل تنها انتقال آب از یک ساحل به ساحل دیگر رودخانهٔ کال می باشد. با توجّه به سازهٔ پل، شما با یک پایه سنگی ساروجی در امتداد پل روبرو می شوید که احتمال بند یا سیل شکن بودن پل را نیز می دهد. سازه آبی خرانق به روایت تاریخ در یک سیل ویرانگر، طاق های دهانه ها و نیز بخش عمده ای از سیل بند خود را ازدست داده و در ادوار بعد با افزودن یک سیستم انتقال آب جدید و کمی مهندسی تر از قبل به کار خود ادامه داده است. در ضمن در بعضی اسناد نشان دهنده این هستند که این پل مربوط به دوران اشکانیان است.

پل تاریخی خرانق

پل تاریخی خرانق

حمام خرانق

حمام تاریخی خرانق در کاروانسرا و در نزدیکی کشتزار و برای سهولت دستیابی به آب قنات در محلی گود واقع شده است. این حمام از سطح مجموعه قلعه پایین تر و از سطح متوسط خود روستا بالاتر است و بنابراین فاضلاب آن را می توان به زمین های اطراف قلعه هدایت کرد.

حمام روستای خرانق تا آنجا که از اهالی و منابع به ما می رسد به دوره قاجار می رسد. این حمام دارای دو بخش حمام کوچک و حمام بزرگ است که هر دوی این حمام ها تمام اجزای حمام کامل ایرانی را دارند.

کاربری حمام کوچک مخصوص زنان بوده و حمام بزرگ از صبح تا شب در اختیار بانوان و از شب تا صبح در اختیار آقایان است.

این حمام در اواخر دورهٔ پهلوی تبدیل به حمام نمره می شود. یعنی کاشی می شود و خزانه آن تعطیل می گردد.

آب حمام از آب قنات تأمین می گردد و در ورودی آب دارد که یکی به سربینه وارد می گردد و دیگری به خزینه و تون سربینه وارد می گردد.

حمام دارای بخش های ورودی، هشتی، سربینه، میاندر، بینه، خزینه، تون، گرمخانه و گلخن می باشد که امروزه غیرفعال است. در هشتی ورودی سربینه حوض آب سرد وجود دارد. خروجی های آب فاضلاب حمام در بخش های نظافت خانه به چاه وارد می شود و آب نیز به آسیاب می رفته است.

برداشت و مرمت حمام نخستین بار برداشت اولیه حمام توسط دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی انجام شد و برداشت ثانویه توسط گروه مرمتی شرکت نشر فضا زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اقدام به برداشت فنی و دقیق این حمام شده که در دنباله این برداشت اقدام به آوار برداری از سربینه و بینه شد و مسیرهای آبی ورودی و خروجی حمام شناسایی گشت که این اقدامات به علت متوقف شدن پروژه به سرانجام نرسید

آب انبار خرانق

 آب انبار خرانق

آب انبار خرانق

این بنا در روستای ساغند (از توابع خرانق) و در مسیر خراسان و نیم فرسخی رباط زیرآب واقع شده و منسوب به شاه عباس اول صفوی است.

مسجد جامع و حسینیه خرانق

مسجد خرانق و حسینیه متصل به آن در مرکز قلعهٔ قدیمى خرانق قرار دارند. بدلیل شیب طبیعى زمین در این قسمت، حسینیهٔ در سطحى پایین تر از مسجد قرار گرفته است. مسجد خرانق داراى یک گرمخانه با پوشش طاق و تویزه، نیم طبقه در طرفین محراب و یک فضاى باز جهت استفاده در تابستان است.

مصالح مورد استفاده در این ساختمان خشت و گل است و در بعضى از قسمت هاى نماى حسینیه و منارهٔ آن، از آجر استفاده شده است. با توجه به سبک ساختمان گرمخانه، مى توان قدمت بنا را بین قرن هشتم تا دهم هـ.ق تخمین زد. قدمت حسینیه نسبت به ساختمان مسجد کم تر است.

 مسجد جامع و حسینیه خرانق

مسجد جامع و حسینیه خرانق

حسینیه خزانق مربوط به دوره قاجار است. مسجد جامع و حسینیه خرانق در تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۴۴۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منارجنبان خرانق

منارجنبان خرانق تنها منار جنبان تمام خشتی دنیا است که شاید اگر در جایی دیگر از ایران بود، روزانه هزاران نفر از دوستداران میراث کهن ایران برای دیدن آن راهی یزد می شدند.

منار جنبان خرانق با نوع معماری خارق العاده خود که با زور دست به حرکت در می آید، یکی از دیدنی ترین منارجنبان های دنیا است که روی آن هیچ کاشی کاری ای به چشم نمی خورد و پیکره آن تمام خشتی است. قدمت بنای اولیه بنای این منارجنبان به ساسانیان می رسد.

این منارجنبان 3 طبقه بوده و در ضلع شمالی مسجد جامع خرانق بر پا شده که قدمت آن از خود مسجد بیشتر است .این منارجنبان دو راه پله مجزا برای بالا و پایین آمدن دارد و نکته جالب این است که جنبیدن این منارجنبان به وضوح قابل دیدن است.

منارجنبان خرانق

منارجنبان خرانق

از این مناره که مرتفع ترین بنای منطقه است، در قدیم به عنوان فانوس خانه و برج دیده بانی استفاده می شد. منارجنبان خرانق ارتفاع 15 متری از بام مسجد دارد که از نقاط مختلف منطقه می توان آن را تماشا کرد. در گذشته قسمت بالایی این مناره، ساختاری چوبی داشته که بر اثر زلزله و وزش باد کج شده است و اهالی از بیم افتادن آن را بریده و پایین آورده اند.

منار جنبان خرانق یک راه پله حلزونی دارد که شامل دو ردیف پله برای رفت و برگشت است و نظیر آن در یکی از مناره های مسجد جامع یزد به کار گرفته شده است .عرض پلکان های داخل آن در قسمت پایین 60 تا70 سانتی متر است و در قسمت بالا به 40 تا 50 سانتی متر می رسد.

آنچه این اثر را متفاوت کرده است حرکت کردن منارجنبان است که به راحتی با دست می توان آن را تکان داد.

منارجنبان خرانق

منارجنبان خرانق

آینه های خرانق نما

در میان جاذبه های تاریخی ردپایی از یک اثر جدید نیز وجود دارد. آینه های خرانق که توسط امیر حاجبی برای افزودن به جاذبه های خرانق طراحی و اجرا شده اند. ۹ آینه در این قسمت وجود دارند که قطر بزرگترین آینه دو متر و کوچکترین آنها چهل سانتیمتر می باشد و امروزه با وجود حفاظت از آنها با شیشه های سکوریت دو تا از آنها شکسته است.

آینه های خرانق نما

آینه های خرانق نما

 منطقه حفاظت شده دره انجیر

روستای خرانق در قسمتی از منطقه حفاظت شده دره انجیر قرار دارد که به عنوان محل عبور و مهاجرت یوزپلنگ آسیایی از اهمیت بسیاری برخوردار می باشد. این منطقه ۱۷۵۲۲۷ هکتار وسعت دارد و از نواحی کوهستانی، تپه ماهوری و دشتی تشکیل شده است. گونه های گیاهی و جانوری متفاوتی در این منطقه زندگی می کنند و جاذبه های زیادی را برای گردشگران ایجاد کرده است.

روستای خزانق - منطقه حفاظت شده دره انجیر

روستای خزانق – منطقه حفاظت شده دره انجیر

مسیر دسترسی به روستا

روستای خرانق در مرکز بخش خرانق در شهرستان اردکان و در ۸۵ کیلومتری شهر یزد واقع شده است . این روستا در منطق شمالی یزد قرار دارد و برای رفتن به آن باد راهی شهرستان اردکان شوید. با ورود به جاده اردکان – طبس و طی کردن ۵۰ کیلومتر به این روستای تاریخی می رسید.

نظر خود را بیان کنید